Hüseyin Ayhan Türkiye Haber Gündem

Kamu görevlerinde en önemli şeylerden biri yer değiştirme ve atama işleri olur.

Bu konu, Sağlık Bakanlığı gibi insana dayalı ve sürekli işleyen alanlar için çok daha önemlidir. Burada yapılan işler, insanları, aile düzenini, ruhu ve işteki verimi doğrudan etkiler. Aslında yönetmelik kitapta “eşitlik” ve “hizmet için” den dese bile, gerçek hayatta birçok adaletsizlik, belirsizlik ve insanı zorlayan sorun çıkarır.

Sağlık, hep olması gereken, herkesin kolayca ulaşabildiği ve iyi olma kuralı ile sunulan bir kamu işidir. Bu işi en iyi şekilde vermek; yalnızca iyi binalar, araçlar ve yeni cihazlarla olmaz. Sağlık personeli doğru yerde, doğru koşullarda ve istekli olursa, hizmet en iyi olur.

Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nda çalışan sağlıkçıların atanması veya değişmesi süreci, Atama ve Nakil Yönetmeliği ile belirlenmektedir. Bu yönetmelik sayesinde, devletin işi ile çalışanların hakları bir arada tutulmak istenir.

Ben bu yazımda; özellikle mazeret atamaları başta olmak üzere pek çok türde sorun çıkmaktadır. Bu yazıda, atamanın çeşitleri anlatılacak; mazeret atamalarında yaşanan sorunlar değerlendirerek ve çözüm önerileri sunacağım.

Yönetmeliğe Göre Atama Türleri

Bu yönetmelik, Sağlık Bakanlığı’nda atamaları genel olarak üçe ayırır:

• İlk atama,
• İstekle yer değiştirme
• Mazerete bağlı atama

Atama Şekilleri:

Kanunda Var, Hayatta Eksik Bakanlıkta atama için ana yollar şunlardır:

1.İlk Defa Atama

Bu, devlet işine yeni başlayacak sağlıkçıların KPSS ya da kura ile başlatılması demektir. Bu atama, daha büyük ve düzene bağlı bir yapıya sahiptir. Yani bireysel istekten çok kamu yararı ve açığı önemlidir.

2. Kendi İsteğiyle Yer Değişikliği (Aynı İl – Farklı İl)

Belirli yıl çalışan kişiler isterse bu yolu seçer. Kâğıtta adil gibi gözükür; fakat puanlar açık olmaz, yer azdır, kararlar değişken olur ve birçok kişi mutsuz olur.

Belirli süredir çalışan personel, puanına bakılarak tayin isteyebilir. Tayin için, hizmet puanı, yerin dolu olup olmadığı ve kadro sayısı önemlidir.

3. Zorunlu Hizmet Atamaları Bazı sağlık çalışanları (örneğin doktor, dişçi, uzman) için zorunlu hizmet atamaları yapılır. Bu durumda personele, dezavantajlı, uzak ya da ihtiyaç olan yerlerde belirli süre kalma zorunluluğu getirilir. Bu sistem toplum yararına olsa da, tek tek kişilere sorunlar çıkarabilir.

2. Mazeret Atamaları ve Türler Mazeret atamaları, kişinin elinde olmayan veya temel haklardan sayılan sebeplerle, başka bir yere atanmasını ister. Yönetmelikte bu atamalar ve şartlar bellidir, sayısı sınırlıdır.

2.1. Eş Durumu Mazeret Ataması

Anayasa aile birliğini korur ama eş durumu ataması genellikle “istisna” gibi kabul edilir. Özel sektörde çalışan eş, sözleşmeli eş ya da farklı işte olanlar çoğu zaman bu haktan yararlanamaz.

Evli gözüken, ama ayrı yaşayan insanlar oluşturur. Eşlerin farklı yerlerde çalışması durumunda, bir araya gelmek için yapılan atamadır. Eşin devlet işinde olup olması, sigortası olup olmaması, belli süre çalışması gibi şartları vardır.

2.2. . Eğitim Mazereti Ataması

Yüksek lisans, uzmanlık veya doktora için atama isteyenler bu yolu kullanır. Kurallarda olsa da, en çok sıkıntı yaşanan alanlardan biridir. Çünkü eğitim, yönetim tarafından “kişisel istek” olarak görülür. Halbuki iyi sağlık hizmeti için eğitimli insan gerekir. Ya kendisinin ya da çocuğunun okula devamı için yer değişikliği isterse bu atama olur. Yüksek lisans, doktora ya da ilkokul, ortaokul ve lise çağındaki çocuğun okulu buna girer.

2.3. Sağlık Mazereti

Kişi, eşi ya da bakmak zorunda olduğu biri hasta ise bu hak vardır. Bu atama için başvuru yapılır. Tam donanımlı bir devlet hastanesinden sağlık raporu gerekir.

Yani hastalığın “yeteri kadar ciddi” olduğuna masa başında karar verilir. Rapor almak zordur ve çok kez yeniden istenir. Bu hem bürokrasiye hem vicdanlara yük olur: “Benim acım yeterli mi?” diye düşünülür.

2.4. Can Güvenliği Mazereti

Kağıtta vardır ama hayatta neredeyse işlemez. Şiddet gören ya da tehdit altında olan kişilerden delil, tutanak, mahkeme evrağı istenir. Yani insan önce zarar görür, sonra korunmaya çalışılır.

Terör, tehdit, şiddet olayı veya mahkemece korkutucu bir durum olursa, güvenlik için mazeret ataması istenir. Uygulamada çok sınırlı sayıda kabul edilmektedir.

2.5. Alt Bölge (Zorunlu Hizmet) ve Hizmet İçin Atamalar

Yaptıkları işi aksatmasın diye yapılan bu atamalar, genelde aynı kişileri tekrar tekrar etkiler. Gönüllü değil zorunlu olur; ödül değil, yorgunluk ve bezginlik getirir.

3. Mazeret Atamalarına Dair Sorunlar
4. Katı ve Keskin Kurallar Mazeret atamalarında mevcut kurallar oldukça sıkıdır. Özellikle eğitime ve eş durumu atamalarında fazla şart aranır, bu da çoğu talebin reddedilmesine neden olur.
5. Eğitim Mazereti Geri Planda Eğitim için yapılan mazeret başvuruları, gerek personelin gerekse çocuğunun eğitimi için, genellikle “zorunlu değil” denilip kabul edilmez. Oysa sağlıkçıların daha çok eğitim alması uzun vadede ülkeye artı katar. 3. Aile Birliğine Zarar Eş durumu atamasında, eşin iş durumu, sigorta yılı ya da sözleşmeli olması aileyi ikinci plana atar. Bu da Anayasa’nın koruduğu aile birliği ilkesine karşıdır.
6. Takdir Yetkisinin Belirsizliği Bazen idareye çok geniş karar yetkisi verilir. Benzer yerdeki iki kişiye farklı karar çıkabilir. Bu da adalet duygusunu zedeler.
7. Uzun ve Zor Bürokrasi Çok fazla belge istenmesi ve değerlendirme sürecinin yavaşlığı, özellikle sağlık nedenleriyle acil değişim gerekenlere sıkıntı verir.

Çözüm Önerileri ve Eleştiri      

a)Esnek Olmak Gerekir Kurallar çok kesin olmamalı, daha çerçeve şeklinde olup olayın durumuna göre farklılık olmalıdır.

b)Eğitim Mazereti Özendirilmeli Sağlık çalışanı yüksek öğrenim almak isterse kolaylık sağlanmalı, bu lüks değil; aksine topluma yatırım olarak görülmelidir.

c)Aile Birliği Ön Planda Olmalı Eş durumu atamasında, kim nerede çalışıyor ayrımı azaltılmalı. Devlet veya özel sektör çalışanı olsun eşlere eşit hak tanınmalı.

d). Açık ve Kontrol Edilebilen Bir Sistem Geliştirilmeli Mazeret başvurusunda kabul ya da red yanıtları açık olmalı ve sebebi personele bildirilmelidir. Bu, idareye güveni artırır, herkes neden sonuç aldığını bilir.

e)Daha Hızlı ve Dijital Değerlendirme İmkanı Olmalı Özelllikle sağlık ve güvenlik gibi önemli durumlarda, hızlıca karar alınan özel ekipler kurulmalı ve süreç dijital olmalıdır.

Sorunun Kaynakları:

“Hizmet için” mi, “İnsan için” mi? Atama yönetmeliğinde en büyük sorun, her şeyin önüne “hizmet” gerekçesinin konmuş olmasıdır. Oysa hizmeti yapan “insandır”. İnsanı düşünmeyen bu düzen uzun süre işlemez.

Atamalarda  Başlıca sorunlar şöyle:

Belirsizlik: Aynı durumda olan iki kişiden biri olur, biri olmaz.

Açıklık Eksikliği: Puan, yer, karar açık gösterilmez.

Değişkenlik: Takdir yetkisi çok kullanılır, kural az işler.

Psikolojik Zorluk: Sürekli dilekçe yazan, belge peşinde koşan, umutlanıp red alan çalışanlar olur.

Aile Sorunları: Çok kişi boşanır, anne ve babalar çocuklarından uzak durur.

İş İsteğinin Azalması: Eğitim yapmak isteyen insanlar, gelişmek isteyenler cezalandırılmış olur.

Eğitim Mazereti:

Büyümek İsteyene Neden Engel? Eğitim mazeretinde yaşananlar, düzenin eksikliğini açıkça ortaya koyar. Yüksek lisans yapan biri, hem kendi hem kurum için bir kazançtır. Buna rağmen; “Yerine kimse bulunamaz” “Hizmet eksik kalır” “Herkes isterse sistem bozulur” gibi bahanelerle eğitim isteği geri çevrilir. Oysa esas soru şudur: Eğitimsiz bir sistem zaten çökmüş demek değil midir?

Çözüm Yolları:

Olur ve Gereklidir Tüm bu sıkıntılar, kader değildir. Atama yönetmeliği insana göre tekrar düzenlenebilir.

1. Açık Puan Sistemi Her atama şekli için açık, anlaşılır ve herkesin görebildiği puan yapısı olmalı.
2. Mazeret Atamalarında Standart Eş, sağlık ve eğitim gibi nedenlerde herkes için aynı yol izlenmeli, kararda farklılık olmamalı.
3. Eğitime Destek Yüksek eğitim görenlere pozitif ayrım yapılmalı, bu kurum için de fayda sayılmalı.
4. Aile Birliği Korumalı Eş durumu sadece istisna değil, ana hak olmalı.
5. Can Güvenliği Ciddiye Alınmalı Şiddet olmadan, risk görülür görülmez önlem alınmalı.
6. İnsan Merkezli Kural “Hizmet için” kavramı tekrar düşünülmeli; insanı dışlamayan, insana güç katan yeni bir yol olmalı.

Kısacası; Şu unutulmamalıdır, Sağlık profesyonelleri için “Atama” Sadece Bir İmza Değil, Hayattır Atama yönetmeliği, yalnızca bir kâğıt değildir. Bir çocuğun anne babasına kavuşmasıdır. Bir çalışanı tükenmekten kurtarır. Bir kişinin kendini yalnız hissetmemesidir.

Yıllarca edindiğim tecrübe bana şunu öğretti: İnsanı zorlayan sistem, iyi iş çıkaramaz. Adaleti zedeleyen yönetmelik, bağlılık oluşturmuyor. En önemlisi ise “Değişim maddelerde değil, bakış acısıyla başlamalıdır.”