Hüseyin Ayhan Türkiye Haber Gündem

Sağlık Bakanlığında Personel İstihdam Modelleri:

Sağlık Bakanlığında Personel İstihdam Modelleri:
Kanuni Dayanaklar, Yapısal Zorunluluklar ve Siyasi Tercihler 

Ülkemizde Aynı Hastanede Farklı Statüler, Aynı İşte Farklı Haklar yer almaktadir
Türkiye’de bir kamu hastanesine girildiğinde dikkat çekici bir tabloyla karşılaşılır:
Aynı serviste, aynı hastaya, aynı işi yapan fakat farklı istihdam statülerine sahip personeller… Kadrolu, sözleşmeli, 4/B’li, 3+1’li, sürekli işçi, taşeron kökenli, vekil ebe-hemşire, aile hekimi sözleşmelisi, üniversite–Sağlık Bakanlığı görevlendirmesiyle çalışanlar…
Bu tablo, yalnızca bir insan kaynakları tercihi değil; hukuki, idari, mali ve siyasi katmanları olan karmaşık bir yapının sonucudur.
Bu çalışma; Sağlık Bakanlığında kullanılan personel istihdam modellerini kanuni ve yasal dayanaklarıyla ele almayı, bu çeşitliliğin zorunluluktan mı yoksa siyasi tercihten mi kaynaklandığını tartışmayı ve sonuçlarını analiz etmeyi amaçlamaktadır.

I. Sağlık Bakanlığında Kullanılan Temel İstihdam Modelleri

1. 657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu’na Tabi Kadrolu Personel (4/A)
Yasal Dayanak
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, Madde 4/A
657 sayılı Kanun’un tamamı
Bu model, klasik ve asli kamu personeli istihdam biçimidir.

Sağlık Bakanlığında hekimler, hemşireler, ebeler, teknikerler, idari personel büyük ölçüde bu kapsamda çalışmıştır.

Temel Özellikler
Sürekli ve güvenceli istihdam
Nakil, mazeret tayini, eş durumu gibi haklar
Disiplin rejimi ve kariyer basamakları
Emeklilik güvencesi
Sorun Alanları
Esnek olmaması
Personelin bölgesel dağılımında yetersizlik
Performans–verimlilik tartışmaları
Bu nedenle 2000’li yıllardan itibaren “tek ve yeterli model” olmaktan çıkarılmıştır.

2. Sözleşmeli Personel (657 – 4/B)
Yasal Dayanak
657 sayılı DMK Madde 4/B
Kamu Personeli Danışma Kurulu Kararları
Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri
Başlangıçta istisnai bir model olarak tanımlanan 4/B, zamanla olağan ve yaygın bir istihdam biçimine dönüşmüştür.
Amaç
Esnek istihdam
Zorunlu bölgelerde personel tutma
Bütçe disiplinini sağlama
Gerçeklik
Aynı işi yapan kadrolu personele göre:
Daha sınırlı tayin hakkı
İş güvencesinde belirsizlik
Psikolojik baskı hissi
Hukuken “istisna”, fiilen “kural” hâline gelmiştir.

3. 3+1 ve 4/B Türevi Sözleşmeli Modeller
Yasal Dayanak
663 sayılı KHK
375 sayılı KHK
Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri
Özellikle sağlık personeli alımlarında kullanılan bu modelde:
3 yıl sözleşmeli
1 yıl kadroya geçiş
şeklinde bir yapı öngörülmüştür.
Amaç
Personelin zorunlu hizmet bölgelerinde kalmasını sağlamak
İstifa ve tayin hareketliliğini azaltmak
Eleştiri
Zorlayıcı ve cezalandırıcı bir personel politikası algısı
Anayasa’daki eşitlik ilkesine aykırılık tartışmaları

4. Sürekli İşçi (4857 Sayılı İş Kanunu)
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu
696 sayılı KHK
Temizlik, güvenlik, teknik hizmetler başta olmak üzere birçok alanda kullanılmıştır.
Dönüşüm
Taşeron sisteminin kaldırılmasıyla birlikte bu personel “sürekli işçi” kadrosuna alınmıştır.
Çelişki
Kamu hizmeti yapıyorlar
Ama memur değiller
Farklı disiplin, farklı özlük hakları
5. Taşeron Personel (Kaldırılan Sistem)
Yasal Dayanak
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu
Hizmet alım sözleşmeleri
Uzun yıllar sağlık sisteminin görünmeyen yükünü taşıyan bu grup, güvencesizliğin sembolü olmuştur.
696 sayılı KHK ile büyük ölçüde kaldırılmıştır ancak etkileri hâlâ hissedilmektedir.
6. Aile Hekimliği ve Sözleşmeli Birinci Basamak
Yasal Dayanak
5258 sayılı Aile Hekimliği Kanunu
Bu model, Sağlık Bakanlığının en net sözleşmeli yapılandırmasıdır.
Özellik
Performans odaklı
Gelir güvencesi sınırlı
Kamu–özel arası gri alan
7. Üniversite–Sağlık Bakanlığı Ortak Kullanım Personeli
Yasal Dayanak
2547 sayılı YÖK Kanunu
Sağlık Bakanlığı ile YÖK Protokolleri
Akademik kimlik ile hizmet sunumu arasında sıkışmış bir personel profili yaratmıştır.
II. Neden Bu Kadar Farklı İstihdam Modeli Var?
1. Hizmetin Sürekliliği Gerekçesi
Sağlık hizmeti:
24 saat
Kesintisiz
Ertelenemez
Bu durum idareyi esnek personel arayışına yöneltmiştir.
2. Bölgesel Dengesizlikler
Doğu ve Güneydoğu başta olmak üzere bazı bölgelerde:
Personel tutmak zor
Sürekli sirkülasyon var
Sözleşmeli modeller, zorunlu tutma aracı olarak kullanılmıştır.
III. Bu Bir Zorunluluk mu, Siyasi Tercih mi?
Zorunluluk Boyutu
Bütçe kısıtları
Personel maliyetlerinin kontrolü
Uluslararası “kamu reformu” baskıları
Siyasi Tercih Boyutu
Güvenceli istihdamdan uzaklaşma
Performans ve rekabet söylemi
Kamunun “işveren” gibi yönetilmesi
Gerçek cevap şudur:
Bu yapı hem zorunluluk olarak sunulmuş, hem de bilinçli bir siyasi tercihle kalıcı hâle getirilmiştir.
Çalışanlar Üzerindeki Etkiler
1. Psikolojik Etkiler
Aidiyet kaybı
Sürekli belirsizlik
Tükenmişlik
2. Sosyal Etkiler
Aile bütünlüğünün bozulması
Eş durumu mağduriyetleri
Göç ve yalnızlaşma
3. Kurumsal Etkiler
Ekip ruhunun zayıflaması
Aynı işi yapan farklı statüler arasında çatışma
Sonuç ve Değerlendirme
Sağlık Bakanlığındaki çoklu istihdam modelleri:
Sadece teknik bir personel meselesi değildir
Aynı zamanda bir kamu yönetimi anlayışı meselesidir
Bu yapı;
Kısa vadede hizmeti ayakta tutmuş
Uzun vadede ise sistemi yormuştur
 Öneriler
Asli hizmetlerde tek ve güvenceli istihdam
Sözleşmeli modellerin gerçekten istisnai hâle getirilmesi
Tayin ve mazeret haklarında statü farklarının azaltılması
Personel politikasının siyasi değil, bilimsel verilere dayanması
Kısaca;
Sağlık sistemi insanla çalışır.
İnsanı yoran, belirsizliğe iten bir sistem;
eninde sonunda kendi sürdürülebilirliğini de tüketir.
İstihdam modelleri bir araçtır.
Ama insan, amaçtır.