Hüseyin Ayhan Türkiye Haber Gündem

Ebe Kadrosundaki Personelin Sürekli Hemşire Gibi Çalıştırılması Hukuken Mümkün mü?

Sağlık hizmetleri, kamu hizmetinin en temel ve en hassas alanlarından biridir. Bu nedenle sağlık meslek mensuplarının görev, yetki ve sorumlulukları açık biçimde mevzuatla düzenlenmiştir. Türkiye’de ebe ve hemşirelerin görev tanımları; başta 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun ile Hemşirelik Yönetmeliği ve ilgili düzenlemelerde ayrı ayrı belirlenmiştir. Ebelik ve hemşirelik meslekleri her ne kadar sağlık hizmetinin tamamlayıcı unsurları olsa da hukuki anlamda birbirinin yerine ikame edilebilir meslekler değildir.

Bu çerçevede sorulması gereken temel soru şudur: Ebe kadrosunda görev yapan bir sağlık çalışanının, görev tanımı açıkça belirlenmiş olmasına rağmen hastanenin farklı bir servisinde sürekli olarak hemşire gibi çalıştırılması hukuken mümkün müdür?

1. İdarenin Takdir Yetkisi Sınırsız mıdır?

İdare hukukunun temel ilkelerinden biri, idarenin kamu hizmetinin yürütülmesi amacıyla atama, görevlendirme ve geçici görevlendirme yapma yetkisine sahip olmasıdır. Ancak bu yetki mutlak değildir. Anayasa’nın 125. maddesi uyarınca idarenin her türlü işlem ve eylemi yargı denetimine tabidir.

İdarenin takdir yetkisi;

• Kamu yararı,
• Hizmet gerekleri,
• Ölçülülük ilkesi,
• Eşitlik ilkesi,
• Hukuka uygunluk  ile sınırlıdır.

Dolayısıyla idare, personelini görevlendirirken kamu hizmetinin sürekliliğini sağlamak amacıyla bazı düzenlemeler yapabilir; ancak bu düzenlemeler personelin kadro unvanını, mesleki statüsünü ve hukuken tanımlanmış görev alanını ortadan kaldıracak nitelikte olamaz.

2. Ebe ve Hemşire Görev Tanımlarının Ayrılığı

Ebelik; gebelik, doğum ve doğum sonrası süreçlerin yönetilmesi, anne ve yenidoğan sağlığının korunması ve geliştirilmesi gibi özgün bir uzmanlık alanıdır. Hemşirelik ise daha geniş bir hasta bakım alanını kapsar ve farklı kliniklerde tedavi ve bakım hizmetlerini içerir.

Mevzuatta:

• Ebe görev tanımı ayrı düzenlenmiştir.
• Hemşire görev tanımı ayrı düzenlenmiştir.
• Eğitim süreçleri ve mesleki yetkinlik alanları farklıdır.
• Mesleki sorumluluk rejimleri farklıdır.

Bu nedenle ebe kadrosunda bulunan bir personelin sürekli olarak hemşirelik hizmetlerinde görevlendirilmesi, fiilen kadro unvanının değiştirilmesi anlamına gelir. Oysa kamu personel rejiminde kadro unvanı, yalnızca idari tasarrufla fiilen ortadan kaldırılamaz.

3. Geçici Görevlendirme ile Sürekli Görevlendirme Arasındaki Fark

Yargı kararlarında vurgulanan temel ayrım şudur:

• Geçici ve zorunlu ihtiyaç halinde görevlendirme mümkündür.
• Süreklilik arz eden ve asli görevi tamamen ortadan kaldıran görevlendirme hukuka aykırıdır.

Danıştay kararlarında, personelin asli görevinden tamamen uzaklaştırılarak uzun süreli farklı görevlerde çalıştırılmasının “görev unvanının fiilen değiştirilmesi” anlamına geleceği belirtilmiştir.

Özellikle sağlık personeline ilişkin kararlarında Danıştay;

• Hizmet gerekleri dışında yapılan görevlendirmeleri,
• Süreklilik kazanan geçici görevlendirmeleri,
• Kadro unvanını fiilen etkisiz hale getiren uygulamaları hukuka aykırı bulmuştur.

4. Danıştay Kararlarından Örnekler

Danıştay 2. Dairesi ve 5. Dairesinin çeşitli kararlarında şu ilkelere vurgu yapılmıştır:

• Kamu personeli, kadro unvanına uygun işlerde çalıştırılmalıdır.
• İdare, personelin mesleki formasyonunu ve görev tanımını yok sayamaz.
• Süreklilik arz eden farklı görevlendirmeler, kamu yararı ve hizmet gerekleriyle açıklanamazsa iptal edilir.
• Geçici görevlendirme, süre ve ihtiyaç bakımından ölçülü olmalıdır.

Örneğin bazı kararlarında Danıştay, sağlık personelinin uzun süreli olarak farklı servislerde çalıştırılmasını hukuka aykırı bulmuş ve işlemin iptaline karar vermiştir. Gerekçede, personelin asli görevinin tamamen ortadan kaldırılmasının hukuka uygun olmadığı belirtilmiştir.

5. Hukuken Mümkün mü?

• Ebe kadrosundaki bir personelin, sürekli olarak hemşire gibi çalıştırılması hukuken mümkün değildir.
• Ancak kısa süreli, ihtiyaç temelli ve geçici görevlendirme yapılabilir.
• Bu görevlendirme personelin mesleki statüsünü ortadan kaldıracak nitelikte olmamalıdır.
• İşlem yargı denetimine tabidir.                                                                                                                                                                            Dolayısıyla uygulama, mevzuatın çizdiği sınırlar içinde kalmak zorundadır.

6. Peki Uygulamada Neden Böyle Oluyor?

Türkiye’de ebe ve hemşirelerin zaman zaman birbirinin yerine çalıştırılmasının arkasında çeşitli yapısal nedenler bulunmaktadır:

1. a) Personel Yetersizliği

Bazı hastanelerde ebe kadrosu fazla, hemşire kadrosu eksik; bazı yerlerde ise tam tersi durum söz konusu olabilmektedir.

1. b) Hizmet Planlamasındaki Eksiklikler

Sağlık insan gücü planlamasında yapılan hatalar, meslekler arası kaymaya neden olmaktadır.

1. c) İdarenin Kolaycı Yaklaşımı

Geçici çözüm olarak başlayan uygulamalar zamanla kalıcı hale gelebilmektedir.

1. d) Personelin Hak Arama Mekanizmasını Kullanamaması

Birçok sağlık çalışanı idari işleme karşı dava açmamakta ya da sendikal destek alamamaktadır.

1. e) Denetim Eksikliği

Mevzuat açık olmasına rağmen uygulamanın yeterince denetlenmemesi sorunun kronikleşmesine yol açmaktadır.

7. Hukuki Riskler Nelerdir?

Bu uygulama yalnızca personel açısından değil, idare açısından da risklidir:

• Açılacak iptal davaları,
• Tazminat sorumluluğu,
• Mesleki hata durumunda görev tanımı tartışması,
• Yetki aşımı iddiaları idareyi hukuki sorumlulukla karşı karşıya bırakabilir. Ayrıca hasta güvenliği bakımından da mesleki yetki sınırlarının bulanıklaşması ciddi sonuçlar doğurabilir.

8. Çözüm Ne Olmalı?

1. Sağlık insan gücü planlaması yeniden yapılandırılmalı.
2. Ebe ve hemşire görev tanımları net biçimde uygulanmalı.
3. Geçici görevlendirmelerde süre sınırı getirilmeli.
4. İdari işlemler şeffaf ve yazılı gerekçeli yapılmalı.
5. Meslek örgütleri süreci daha aktif takip etmeli.

Kısaca Özetlersem ; İdarenin takdir yetkisi vardır; ancak bu yetki sınırsız değildir. Ebe kadrosunda görev yapan bir sağlık çalışanının asli görevinden tamamen uzaklaştırılarak sürekli biçimde hemşirelik hizmetlerinde çalıştırılması hukuka uygun değildir. Aynı şekilde hemşirenin ebe gibi sürekli çalıştırılması da mesleki görev tanımına aykırıdır.

Geçici görevlendirme mümkündür; fakat süreklilik arz eden uygulamalar, idarenin takdir yetkisinin aşılması anlamına gelir ve yargı denetimine tabidir.

Sorun yalnızca hukuki değil; aynı zamanda sağlık sisteminin yapısal planlama sorunudur. Mesleklerin sınırlarının korunması, hem çalışan hakları hem de hizmet kalitesi açısından zorunludur.

Hüseyin Ayhan
Sosyolog / Hemşire / Aile Danışmanı