Sağlık Mesleklerinde Diploma mı, Deneyim mi? Mesleki Yetenek paradoksu?

Sağlık Mesleklerinde Diploma mı, Deneyim mi?

Mesleki Yetenek Paradoksu ve Yöneticilerin Kanuni Eksikleri

Sağlık sistemi, insan hayatına doğrudan temas eden en hassas alanlardan biridir. Bu nedenle sağlık mesleklerinde liyakat, eğitim, deneyim ve hukuki çerçeve bir bütün olarak ele alınmalıdır. Ancak uygulamada çoğu zaman bir paradoks ortaya çıkmaktadır: Diploma sahibi olmak mı yeterlidir, yoksa deneyim mi asıl belirleyicidir? Daha da önemlisi, bu iki unsur arasındaki dengeyi kurmakla yükümlü olan yöneticiler, kanuni sorumluluklarını ne ölçüde yerine getirmektedir?

Bu sorular, özellikle kamu sağlık kurumlarında çalışan hekimler, hemşireler, ebe, sağlık teknikeri ve diğer sağlık profesyonelleri açısından her geçen gün daha yakıcı hâle gelmektedir.

1. Diploma: Hukuki Yetkinliğin Temeli

Türkiye’de sağlık mesleklerinin icrası, başta olmak üzere çeşitli mevzuatlarla düzenlenmiştir. Bu kanun, hangi meslek grubunun hangi yetki ve sorumluluklarla çalışabileceğini açıkça belirler. Ayrıca ve ilgili yönetmelikler de meslek tanımlarını çerçevelemektedir.

Diploma, yalnızca bir belge değildir; aynı zamanda:

Mesleği icra etme hakkının hukuki dayanağıdır.
Yetki sınırlarının belirlenmesidir.
Mesleki sorumluluğun başlangıç noktasıdır.

Ancak uygulamada diploma çoğu zaman “kağıt üzerinde yetki” anlamına gelirken, sahada karar mekanizmalarında farklı dinamikler işlemektedir.

2. Deneyim: Sahadaki Gerçek Yeterlilik

Bir hemşirenin yoğun bakımda yıllarca çalışması, bir sağlık teknikerinin acil serviste kriz yönetimi deneyimi, bir ebenin yüzlerce doğum pratiği… Bunlar diploma ile ölçülemeyen, ancak mesleki yetkinliği doğrudan etkileyen unsurlardır.

Deneyim;

Kriz anında doğru refleksi geliştirir.
Teorik bilginin pratiğe dönüşmesini sağlar.
Ekip koordinasyonunu güçlendirir.
Hastaya güven verir.

Ne var ki sağlık kurumlarında yönetim kadrolarına yapılan atamalarda deneyimin değil, farklı kriterlerin belirleyici olduğu yönünde ciddi eleştiriler bulunmaktadır. Özellikle idari pozisyonlarda, sağlık alanı dışından gelen yöneticilerin sahadaki mesleki gerçekliği yeterince bilmemesi, uygulamada çatışmalara yol açmaktadır.

3. Mesleki Yetenek Paradoksu

Paradoks şudur:
Diploma olmadan meslek icra edilemez. Ancak sadece diploma ile de nitelikli sağlık hizmeti üretilemez.

Bu durum üç temel sorunu beraberinde getirir:

a) Yetki-Sorumluluk Uyumsuzluğu

Kanunen bir sağlık çalışanının yetkisi tanımlıdır. Ancak kurum içi uygulamalarda bu yetkiler daraltılmakta veya genişletilmektedir. Bu durum hem hukuki risk doğurmakta hem de çalışanı belirsizlik içinde bırakmaktadır.

b) Tecrübenin Görmezden Gelinmesi

Yıllarca sahada çalışan personelin karar süreçlerine dahil edilmemesi, motivasyon kaybına neden olur. Oysa sağlık hizmeti ekip işidir ve deneyimli personel sistemin hafızasıdır.

c) Liyakat Yerine Hiyerarşi

Yönetim kademelerinde mesleki formasyon yerine idari yakınlık veya farklı kriterlerin ön plana çıkması, meslek içi adalet algısını zedeler.

4. Yöneticilerin Kanuni Eksikleri

Sağlık kurumlarını yöneten idarecilerin en temel sorumluluğu, mevzuata uygun hareket etmektir. Ancak uygulamada bazı temel eksiklikler dikkat çekmektedir:

1. Mevzuat Bilgi Eksikliği

Birçok yönetici, sağlık mesleklerinin yetki ve sorumluluk sınırlarını düzenleyen kanunları ayrıntılı biçimde bilmemektedir. Bu durum, çalışanların görev tanımlarının keyfi biçimde değiştirilmesine yol açmaktadır.

2. Görev Tanımı Belirsizliği

Görev tanımları net yapılmadığında, çalışanlar hukuki risk altında kalır. Özellikle tazminat ve rücu süreçlerinde “kim yetkiliydi?” sorusu kritik hale gelir.

3. Yetki Devri Sorunu

Yasal dayanağı olmayan yetki devri uygulamaları hem idare hem çalışan açısından ciddi hukuki sonuçlar doğurabilir.

4. Denetim Eksikliği

Kurumsal iç denetim mekanizmalarının yeterince işletilmemesi, hatalı uygulamaların süreklilik kazanmasına neden olur.

5. Hukuki Çerçeve ile Uygulama Arasındaki Uçurum

Sağlık sisteminde kağıt üzerindeki düzenlemeler ile sahadaki uygulamalar arasında ciddi bir fark bulunmaktadır. Örneğin:

Meslek tanımları yönetmelikte açıkken, fiiliyatta farklı görevler yüklenebilmektedir.
Yönetici kararları bazen kanuni çerçevenin önüne geçebilmektedir.
Deneyimli personelin görüşü alınmadan uygulamalar değiştirilebilmektedir.

Bu durum yalnızca çalışanı değil, doğrudan hasta güvenliğini de etkiler. Çünkü mesleki yetkinlik zinciri kırıldığında, sistem bütünlüğü zarar görür.

6. Diploma mı, Deneyim mi? Asıl Soru Bu mu?

Aslında tartışma “diploma mı, deneyim mi?” sorusundan ziyade şu olmalıdır:

Diploma ile deneyim nasıl bütünleştirilebilir?

Sağlıklı bir sistem için:

Diploma, asgari hukuki yeterliliği sağlar.
Deneyim, hizmet kalitesini yükseltir.
Yönetim, bu iki unsuru dengeli biçimde koordine eder.

Eğer yönetim mevzuatı doğru yorumlayıp sahadaki deneyimi dikkate almazsa, mesleki yetenek paradoksu derinleşir.

Çözüm Önerileri

Liyakat Esaslı Yönetim Modeli
Sağlık kurumlarında idari kadrolar belirlenirken mesleki formasyon ve saha deneyimi temel kriter olmalıdır.
Mevzuat Eğitimi Zorunluluğu
Tüm yöneticilere düzenli olarak sağlık mevzuatı eğitimi verilmelidir.
Net Görev Tanımları
Yazılı, imzalı ve hukuki dayanaklı görev tanımları oluşturulmalıdır.
Deneyim Temelli Karar Mekanizması
Klinik ve saha tecrübesi olan personel karar süreçlerine dahil edilmelidir.
Hukuki Farkındalık Artışı
Sağlık çalışanları kendi yetki ve sorumluluklarını bilmelidir.

Kısaca;

Sağlık mesleklerinde diploma ile deneyim birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Ancak bu tamamlayıcılığı sağlayacak olan yönetim anlayışıdır. Kanuni çerçeveyi bilmeyen veya uygulamayan bir yönetim, mesleki yetenek paradoksunu derinleştirir. Bunun bedelini ise yalnızca sağlık çalışanları değil, tüm toplum öder.

Gerçek soru şudur:
Yetkiyi belge mi verir, yoksa bilgi ve deneyim mi?

Cevap nettir: Yetkiyi kanun verir, kaliteyi deneyim sağlar.
Adil ve sürdürülebilir bir sağlık sistemi için her ikisi de vazgeçilmezdir.